Ωhm-sessie: ‘Durf dichten – poëzie en engagement’

“Zeg je ik, zeg je Tata Steel” – Automatische taalgeneratie en het politieke dichterschap van Maarten van der Graaff

In Huishoudboekje van de verborgen dingen (2025), de vierde bundel van de politiek geëngageerde dichter Maarten van der Graaff, vinden we ‘Tata Steel, ben jij beleid?’, een lang gedicht dat als een enkele, doorlopende regel de hele bundel doorkruist. Het gedicht voert een al dan niet fictioneel gesprek op tussen de dichter en kunstmatige intelligentie, waarbij de dichter zijn gesprekspartner verzoekt de stem van het Indische staalbedrijf Tata Steel aan te nemen. De stemmen van dichter en machine gaan daarbij steeds meer door elkaar lopen, met als resultaat een ambivalent gedicht dat de grenzen opzoekt van de conventionele poëtische communicatie.

Al in eerdere bundels zoals Vluchtautogedichten (2013) en Nederland in stukken (2020) vermengde Van der Graaff het intieme met onpersoonlijke registers. Dat gebeurt ook in ‘Tata Steel, ben jij beleid?’: Van der Graaff incorporeert de kunstmatig gegenereerde taal van grote taalmodellen als ChatGPT in zijn poëzie om onder meer een anonieme multinational aan het woord te laten. In deze lezing werp ik een licht op de verschillende registers die in ‘Tata Steel, ben jij beleid?’ botsen en klinken. In het bijzonder besteed ik aandacht aan de klassieke poëtische troop van de apostrof, die in Van der Graaffs AI-gedicht op losse schroeven komt te staan. Zo zal ik laten zien op welke wijze de ontmantelde apostrof ideologiekritische betekenis krijgt in het licht van Van der Graaffs politiek-poëtische project.

Planten, dieren en dingen in een meer-dan-menselijke wereld

Dit jaar verscheen, zes jaar na de eersteling Zwemlessen voor later, de bundel Tongval van het verdwijnen, een initiatief van de Klimaatdichters. In deze verzamelbundel pogen vijftig dichters met behulp van de poëzie een stem te geven aan evenzoveel niet-menselijke organismen, van de steenarend tot het mycelium, die in dit tijdperk van de mens allemaal bedreigd zijn. In mijn lezing werp ik een blik op de vragen die deze gedichten oproepen: welke middelen zetten deze dichters in om voorbij de mens te denken? En is het wel mogelijk om met de menselijke taal een glimp van het meer-dan-menselijke op te vangen?

‘En blijf ik hunkeren’. Durven verlangen in de hedendaagse Nederlandse poëzie

Als Julia Tulkens’ poëziebundel Ontvangenis in 1936 verschijnt, is dat tegelijk een literaire gebeurtenis én een klein schandaal. Terwijl iemand als Elsschot Tulkens’ vrijmoedige gedichten over de liefde tussen man en vrouw ronduit verfrissend vond en Buckinx lof had voor de ‘mannelijke durf’ die eruit sprak, vonden andere (veelal katholieke) critici de beschreven vrouwelijke sensualiteit in de bundel stuitend. Als reactie op die commotie krijgt de tweede druk (1937) een voorwoord van dr. Marja de Cordier. Zij drukt de lezer op het hart dat Tulkens’ werk geen ‘vrouwelijke reserve’ tekortkomt. Ontvangenis spreekt uitsluitend over de ‘natuurlijke uitkomst van de huwelijksliefde waarvan de zedelijke en het waardevolle niet betwijfeld kunnen worden’ en het liefdeskind is ‘slechts de bevestiging van het eeuwig vrouwelijke bereid zijn den geliefden man vreugde te bereiden’.

Deze merkwaardige apologie doet voor de hedendaagse lezer erg genderstereotiep en bevreemdend aan, maar tegelijk raakt ze aan een aantal vragen die vandaag nog altijd spelen. Wie mag spreken over erotiek en verlangen? En wat mag er (niet) gezegd worden? Welke ervaringen van verlangen zijn legitiem, en van wie? En wat leert ons dat over de heersende machtsverhoudingen? Ik wil in mijn lezing nagaan hoe hedendaagse Nederlandstalige dichters normen rond gender en identiteit zichtbaar maken en (kritisch) tegen het licht houden. Welke ruimte durven zij op te eisen om te spreken over vrouwelijk en/of queer verlangen? En hoe krijgt dat verlangen stem in de poëzie van vandaag? Vertrekkend van Tulkens’ Ontvangenis neem ik poëzie van onder anderen Alara Adilow, Sarah De Koning, Lies Gallez en Charlotte Van den Broeck onder de loep.